در نيشابور جنايات تولى ، فرزند چنگيز ، به حد اعلاى ممكن رسيد . سربازان او نه تنها نسل آدم را برانداختند بلكه از سگ و گربه نيز اثرى باقى نگذاشتند . به طورى كه در كتاب معجم البلدان آمده ، پيش از حملهء مغول ، يكى از علويان آن شهر ( نيشابور ) مخفيانه با مغول وارد مكاتبه شد و به ايشان پيشنهاد كرد كه اگر حكومت آن شهر را پس از فتح به او واگذارند ، حاضر است نيشابور را تسليم نمايد ، مغول نيز او را به اين وعده فريفتند و چون دروازه را به روى ايشان گشود و تسليم شد ، چنگيزيان اول كسى را كه كشتند علوى مزبور بود . « 165 » مىگويند سپاه چنگيز پس از آنكه به نيشابور راه يافتند ، شهر را به آب بستند و در آن جو كاشتند . پس از پايان كار نيشابور ، قواى چنگيز متوجه هرات و نواحى مركزى ايران گرديد . در ايامى كه قواى چنگيز به قتل و غارت مردم ايران مشغول بودند ، جلال الدين منكبرنى در جنگ پروان و سند ، هزاران نفر از قواى مهاجم مغول را به خاك نيستى نشاند . در اثر انتشار خبر فتوحات ، مردم بسيارى از بلاد مختلف علم طغيان برافراشتند . چون خبر قيام مردم هرات به چنگيز رسيد ، خطاب به تولى گفت : « اگر همهء سكنهء هرات را كشته بودى ، امروز اين فتنه ظاهر نمىشد . » در كتاب حبيب السير راجع به اين حمله كه در 619 ه . به وقوع پيوست ، چنين آمده است : « . . . هرويان در مقام مدافعه و محاربه ثبات‌قدم نمودند و مدت شش ماه از جانبين غايت سعى و كوشش . . . به تقديم رسانيدند . . . و غير از شانزده كس . . . كه پنهان شده بودند كسى باقى نماند . » « 166 » به طور كلى ، مردم بلاد مختلفهء ايران و ماوراء النهر با وجود فساد دربار و خيانت زمامداران و مأمورين ، در برابر نيروى مهاجم مغول شجاعانه جنگيدند و بارشادت و مردانگى كم نظيرى كه در طى اين جنگها از خود نشان دادند ، صفحهء جديدى بر تاريخ مبارزات استقلال‌طلبانهء ملل آسياى ميانه افزودند . دفاع دلاورانهء تيمور ملك در خجند و مقاومت اينالجق در اترار و ملك شمس الدين جورجانى در هرات و پايدارى مردم بلاد خوارزم و نيشابور ، از روح سلحشورى ملل آسياى ميانه و دلبستگى و علاقهء آنان به حفظ استقلال و آزادى مرز و بوم خويش حكايت مىكند . در مقابل تشتت و بىانضباطى شديدى كه در دستگاه حكومت خوارزمشاهى وجود داشت ، خان مغول با صبر و ثبات و تدبير و كاردانى از دشمنان حكومت خوارزمشاه و بازرگانان و راهدارها دربارهء قدرت دفاعى پادشاه اطلاعات كافى به دست آورده بود . چنگيز با اجراى « ياساها » و مقررات بىچون‌وچرا ، پسران خود و سران قوم تاتار را به قصد تسخير ايران اعزام نمود . قواى او ضمن تعرض به مناطق و بلاد مختلف ، تلفات بسيار دادند . چنگيز پس از آنهمه خونريزى ، در سال 624 ه . در سن هفتاد و پنج سالگى به مرگ طبيعى درگذشت و

--> ( 165 ) . ياقوت حموى ، معجم البلدان ، ج 4 ، ص 585 . ( 166 ) . حبيب السير ، پيشين ، ج 3 ، ص 26 .